Op 1 april lanceerde minister van Cultuur Caroline Gennez haar verwachte strategische visienota voor de Kunsten. Belangrijke lectuur voor kunstenorganisaties, zeker voor wie werkt aan een beleidsplan. Zij moeten de komende jaren rekening houden met de strategische prioriteiten van de minister, en die prioriteiten wegen door in de beoordeling van subsidiedossiers.
Voor de eerste keer bundelt de visienota het beleidskader voor kunsten- én erfgoedorganisaties in één document. Dat zet meteen de toon voor een van de rode lijnen: organisaties krijgen de opdracht om over het muurtje te kijken. En te klimmen.
Een uitnodiging om uit je schulp te komen
De nota legt bruggen tussen de werelden van kunst en erfgoed en reikt tegelijk verder. In de inleiding krijgt de maatschappelijke rol van de kunsten veel aandacht. Kunst is volgens de nota "een noodzakelijke vorm van menselijkheid" - een zin die de toon zet voor alles wat volgt. Het eerste leidende principe, 'Cultuur als universeel recht en publiek goed' (punt 1.1), sluit daar rechtstreeks op aan. Organisaties krijgen de opdracht om drempels te verlagen en de hand te reiken naar groepen die die drempels ervaren.
Ook de andere leidende principes vertrekken vanuit dialoog en verbinding: solidariteit, meerstemmigheid, pluralisme en inclusie. Hoofdstuk 3.5, 'Kunsten en Cultureel Erfgoed in het hart van de samenleving', werkt dat concreet uit: cultuureducatie en welzijn krijgen er een expliciete rol als prioriteit voor de komende legislatuur. Hoofdstuk 3.4 over cultureel ondernemerschap roept op tot kruisbestuiving met andere sectoren. Op een concreter niveau roept de nota op om ruimtes te delen. De overheid verwacht dat kunstenorganisaties op allerlei manieren, praktisch, inhoudelijk en maatschappelijk, in dialoog gaan met hun omgeving.
Wiens strategie?
Gelukkig staat er ook een derde leidend principe in de nota: autonomie en artistieke vrijheid. Je moet je verhouden tot de strategische prioriteiten, en de overheid stuurt inhoudelijk op afstand. Het Thorbeckeprincipe, de overtuiging dat het oordeel over kunst aan vakgenoten toekomt en aan de overheid voorbijgaat, staat met naam en toenaam in het document.
Voor organisaties is het dus balanceren. De Vlaamse overheid vraagt iets, letterlijk zo geformuleerd in de nota, en tegelijk verwacht ze dat organisaties dicht bij zichzelf blijven. Wie dat evenwicht goed weet te vinden, staat sterk in de beoordeling.
Beleidsplanningstrajecten starten altijd bij de vraag: wat droeg de vorige periode bij en wat leerde je ervan? Organisaties die in hun vorige plan voornemens schreven om te scoren bij beoordelaars, zagen die vijf jaar later vaak weinig uit de verf komen. “Digitale voorstellingen, samenwerkingen met armoedeorganisaties, …”: het klinkt goed op papier; de uitvoering vraagt meer dan goede bedoelingen. Dat is de kern van het verhaal. Prioriteiten omarmen heeft enkel zin als ze aansluiten bij wie je bent en wat je kan waarmaken.
De eerste stap: ken jezelf
Een sterke missie en artistieke visie zijn het kompas om strategische prioriteiten naar je hand te zetten. Wie al (voor de nota verscheen) een scherp beeld had van de eigen identiteit, staat nu in een krachtige positie. Kunstenorganisaties zijn doorgaans heel goed in staat om wat op hen afkomt conceptueel en creatief te vertalen. Ruimte delen: over welke ruimte gaat het dan, en met wie? Cultuur en democratie: welke invulling geeft jouw organisatie daaraan? Hoe verlaag je drempels die mensen tegenhouden om je deur binnen te stappen, op een manier die past bij je artistieke principes?
Bepaal je artistieke, organisatorische en maatschappelijke krijtlijnen, en pas ze toe op de prioriteiten van de nota. Welke dialoog wil jij aangaan met jouw omgeving? Welke partner wil jij zijn?
De tweede stap: zet de deuren open
Eens je eigen bakens goed staan, kan je van de prioriteiten die van buitenaf komen een echte win maken. Hoofdstuk 4.1 introduceert daarvoor een nieuw concept: "landschapsversterkende rollen." Organisaties nemen expliciet taken op ten dienste van het bredere veld, los van hun eigen programmering. De nota verschuift daarmee de logica van het veld: van concurrentiële modellen naar een solidair landschap. Onderzoek welke prioriteiten jou uitdagen en nieuwe horizonten openen. Reik uit naar partners uit onderwijs en welzijn, en ga vanuit jouw eigenheid in gesprek.
Daarin zijn een paar houdingen essentieel. Echte partners zijn dat pas als zij de ruimte krijgen om zichzelf te blijven, en als de samenwerking er ook voor hen toe doet. Neem de tijd voor een doorleefd gesprek. Wees extra zorgvuldig als je wil samenwerken met groepen die minder gewicht hebben in de maatschappij: kennis en openheid zijn daar geen luxe. Leg in je plan dus goed uit waarom je doet wat je doet. Geef aandacht aan wat je al doet en wat aansluit bij de visienota. Probeer gerust iets nieuws, en wees daarin helder over wat je verwacht en wat je aanbiedt.
Samenwerking heeft pas waarde als ze echte vonken creëert. Je eigen DNA goed kennen, en van daaruit onderzoeken waar samenwerking jouw artistieke praktijk verrijkt: dat is de oefening.
De visienota als startschot
Wij geloven sterk in de basisstelling van de nota: kunsten zijn van wezenlijk belang voor de samenleving. S&L staat zelf op een kruispunt tussen vele sectoren en legt graag de brug tussen artistieke ambitie, strategische richting en zakelijke realiteit.
Wil je deze vragen verkennen samen met collega's uit het veld? Op Ars Strategica in Oostende (5 mei) brengen we leiders en beleidsmakers uit de Vlaamse cultuursector samen rond precies dit soort thema's: van artistieke identiteit tot financieel model, van maatschappelijke rol tot samenwerking en spreiding. Een dag vol inspiratie en strategische richting, voor wie een beleidsplan schrijft of daar al volop mee bezig is.
Meer info via www.arsstrategica.be.
