Politici vinden in de budgettaire crisis die ze zelf creëerden een ideaal excuus om een versnelling hoger te schakelen in de afbraak van het middenveld. Na eerdere harde besparingsrondes, wordt nog eens vijf miljoen euro weggehaald bij het sociaal-cultureel werk. De bovenlokale cultuurwerking is eveneens hard getroffen met 4 miljoen euro besparing en ook de steunpunten uit de bovenbouw blijven niet gespaard. Hoeveel de NGO-sector extra moet besparen is nog onduidelijk.
De milieu- en natuurverenigingen hadden dan weer in juli al duidelijkheid moeten krijgen over hun subsidie enveloppe, maar die beslissing werd over de begrotingsoefening heen getild. Met een totale besparing op subsidies van maar liefst 500 miljoen euro over alle beleidsdomeinen heen, zien ze daar ongetwijfeld de bui ook hangen.
Het is duidelijk dat de gevolgen van alle besparingen keihard en lang gevoeld zullen worden. Het enige hoopvolle antwoord dat het middenveld rest is een eigen strategie gericht op duurzame machtsopbouw.
Het goede nieuws is dat het middenveld die keuze wél nog zelf in handen heeft. De komende maanden moet blijken welke organisaties de nodige moed, veerkracht en wendbaarheid kunnen opbrengen om hier echt op in te zetten.
Een frontale, ideologische aanval met besparingen als excuus
In vervlogen tijden, toen het beleid de hand reikte naar actoren in het middenveld, ontstond de illusie dat goede relaties met het beleid zouden volstaan. Dialoog werd niet langer een tactiek om je doel te bereiken, maar quasi de volledige strategie. Nu en dan aangevuld met een veelal symbolische petitie of een enkele protestactie. Een focus op macht leek niet (langer) nodig. Vandaag ligt die illusie aan diggelen. https://www.defederatie.org/nieuws/persbericht-sociaal-culturele-organisaties-onthutst-over-zoveelste-besparing-op-een-rij
De bredere besparingsoefening bij de opmaak van de begroting was een handig excuus om een nieuwe fase van de aanval op het middenveld te openen. Die aanval is in se structureel en ideologisch, maar wordt nu dus gelegitimeerd als financiële noodzaak. De aanval maakt echter deel uit van een bewuste strategie van voornamelijk rechts-autoritaire politici bij N-VA en hun bondgenoten in andere partijen om een monopolie te krijgen op de macht om de samenleving van morgen vorm te geven.
De Vlaamse regering, met N-VA voorop, maakt er geen geheim van te geloven in het primaat van de politiek, een idee dat op zichzelf al moeilijk te verzoenen is met een volwassen democratie. Eén van de basisprincipes van een democratie is dat van de scheiding der machten. Die moet verhinderen dat een kleine groep actoren alle macht naar zich toe kan trekken en louter in eigen belang optreedt.
Traditioneel zijn er drie machten: de eerste is de wettelijke (de parlementen), de tweede is de uitvoerende (de regering) en de derde is het gerechtelijk apparaat. Die eerste is bij ons al in sterke mate uitgehold, gezien de grip van partijen en hun voorzitters op “volksvertegenwoordigers”. De heersende norm van partijdiscipline geeft regeringen vrij spel. En de rechterlijke macht? Die wordt ook steeds minder serieus genomen door politici of zelfs ronduit ondermijnd, waarvan getuige de aanval op “activistische” rechters en de weigering door ministers om gerechtelijke dwangsommen te betalen.
De klassieke drie machten kunnen op zichzelf dan ook geen weerbare democratie garanderen. Dat blijkt trouwens ook in de VS, waar Trump toont hoe kwetsbaar een “stabiele” democratie eigenlijk is. Hij doet wat politici bij ons nog net niet durven. Maar we zetten wel steeds meer stappen in die richting.
De aanval op het middenveld is een aanval op de democratie en op jouw rechten
Gelukkig beschikt een democratie over meer instellingen dan die in de klassieke drie machten: er is ook een vierde macht (de media), een vijfde macht (de ambtenarij) en een zesde macht die bestaat uit actoren die zich als belangenbehartiger organiseren om bepaalde belangen en stemmen op de beleidsagenda te plaatsen.
In de literatuur worden hier vaak heel uiteenlopende actoren op één hoop gegooid. Actoren die soms tegengestelde belangen verdedigen. Zowel werkgeversorganisaties en lobbyisten van multinationals als vakbonden, milieuorganisaties of NGO’s behoren tot deze cluster. De eerste groep die vooral economische belangen verdedigt en minder afhankelijk is van subsidies, die zal de besparingsronde wel overleven. Veel organisaties die het opnemen voor werknemers, huurders, mensen die ziek zijn of zonder job vallen, minderheden, mensenrechten, de natuur – juist, voor bijna iedereen dus – die dreigen zoveel slagkracht te verliezen dat de irrelevantie om de hoek loert.
Dat past perfect in het plaatje van de politici die een primaat van de politiek willen: burgers mogen om de zoveel jaar stemmen en kiezen dan voor zeer ruwe lijnen binnen de beperkte keuze mogelijkheden die het partijpolitieke landschap hen serveert. Daarna moeten ze vooral hun mond houden. Ook wanneer politici maatregelen afspreken die nooit op het menu stonden dat aan de kiezers werd aangeboden. Machtige belangengroepen uit de bedrijfswereld kunnen een beleidsperiode lang naar hartenlust verder invloed uitoefenen, maar jij en ik zijn met een verzwakt middenveld steeds meer van die optie uitgesloten. In die zin is de aanval op het middenveld een rechtstreekse aanval op de democratie.
Ook wie niet behoort tot de loyale achterban van organisaties in dat middenveld zal de gevolgen voelen. Veel van de sociale verworvenheden die door na jarenlange strijd door organisaties in het maatschappelijk middenveld zijn afgedwongen, worden stukje bij beetje ontmanteld. Als het middenveld verder terrein verliest, zal het tempo van die sociale afbraak verder verhogen. Wanneer het er niet meer is, zal het middenveld ook gemist worden door wie er nooit belang aan heeft gehecht. Je kan weinig voeling hebben met de relatie tussen opgebouwde sociale rechten en de historische strijd hiervoor, maar je betaalt straks even goed mee cash voor elke asociale maatregel.
De komende jaren worden sowieso hard. Kunnen we na de goedkeuring van de begroting niets meer doen om ons te verweren tegen deze en toekomstige rondes van sociale afbraak? Toch wel. Onze beste en misschien enige optie bestaat erin om middenveldorganisaties te overtuigen vandaag nog te kiezen om méér te investeren in duurzame tegenmacht. Ja, ook nu ze minder middelen gaan hebben.
Drie onmisbare hefbomen waarmee het middenveld weer macht opbouwt
Je kan niet pretenderen om een sterke speler binnen de zesde macht te zijn, zonder effectief je eigen machtspositie te verstevigen. Er zijn verschillende machtsbronnen waarop organisaties een beroep kunnen doen en dus ook verschillende manieren om te investeren in tegenmacht. Drie van de belangrijkste zijn: een sterkere, georganiseerde achterban, slagkrachtige coalities en een groter aandeel eigen financiële middelen. Daarnaast hebben organisaties volop in te zetten op een strijd om het verhaal.
“Het enige krachtige antwoord bestaat erin niet te rouwen, maar je te organiseren.”
1. Beginnen bij de bron: je achterban organiseren en versterken
Voor wie doe je wat je doet? Op welke manier betrek je hen vandaag? Hoe kan je ze morgen (opnieuw) mede-eigenaar maken van de strijd die je voert?
Deze vragen stellen brengt je een flinke stap in de goeie richting. Meer nog, deze vragen te weinig stellen ligt mee aan de basis van de situatie waarin we vandaag verzeild zijn geraakt. Het middenveld heeft te lang genoten van het comfort van min of meer betrouwbare partners in de politiek. Ze gaven je weliswaar niet altijd je zin, maar ze stelden je wel in staat om op een onafhankelijke manier je rol te vervullen.
Organisaties kregen als het ware positiemacht. Door die positie – soms via formele vertegenwoordigingsorganen, soms op basis van een frequent aangeboden luisterend oor – was het minder belangrijk om systematisch druk te creëren op het beleid. Er leken “shortcuts” te zijn om een deel van je agenda te realiseren, zonder dat je extra macht moest uitbouwen om je eisen af te dwingen. Belangenbehartiging werd meer en meer een specialisme van beleidsmedewerkers en minder en minder een zaak van collectieve actie.
Het middenveld kan bij momenten nog op een spectaculaire manier mobiliseren, maar slaagt er vandaag onvoldoende in om de soft power van invloed aan te vullen met de harde macht van meer duurzame collectieve actie, die indien nodig ook verstorend kan zijn. Denk maar aan de indrukwekkende mobilisaties in solidariteit met Gaza: de mensen waren er, de politieke respons bleef uit. Nu de invloed van burgers en het middenveld niet langer gewenst is en de harde macht ontbreekt, bloedt het middenveld en likken organisaties hun wonden.
Dat doet pijn voor de honderdduizenden mensen die zich professioneel of vrijwillig al jaren inzetten voor die organisaties en vooral, voor de mensen voor wie de organisaties het doen.
Nu mag je daar best kwaad over zijn, maar zoals de vakbondsmilitant Joe Hill het ooit verwoordde: het enige krachtige antwoord bestaat erin niet te rouwen, maar je te organiseren. Vandaag is het zinloos als organisatie nog meer te investeren in relaties met het beleid, als je niet eerst je positie versterkt door te investeren in de relaties met je huidige achterban. Meer nog: door in te zetten op relaties met nieuwe mensen die jij voor jou kan winnen omdat ze zelf iets te winnen hebben door jou te vervoegen.
Praat met hen (niet over hen). Praat opnieuw met hen. Nog belangrijker: luister naar hen. Luister diep. Breng ze samen en verbind daar waar het pijn doet. Bied hen meer en betekenisvolle manieren om zich (duurzaam) te engageren en ondersteun hen om een rol van betekenis op te nemen. In landen als Hongarije en de Verenigde Staten hebben organisaties ontdekt hoe mensen op grote schaal organiseren niet alleen de eigen organisatie versterkt maar ook een ultiem wapen is om de democratie te beschermen tegen die politici die ze afbreken. De recepten zijn er, nu nog de moed om volop te kiezen voor deze weg.
2. Haal meer macht uit samenwerking: coalitie- en alliantievorming
Grote sociale veranderingen zijn nooit het resultaat van de inspanningen van één actor. Je hebt dus samenwerkingsverbanden nodig die je toelaten om samen macht op te bouwen, met andere organisaties. Twee van de sterkste manieren om dat te doen, dat is via coalities en allianties.
Een (campagne)coalitie werkt het beste als er een helder en gedeeld “win-doel” is. Een concrete eis of materiële verandering die je samen wil afdwingen. Coalities zijn vaak relatief breed en brengen een waaier aan actoren samen die botsende meningen hebben en waarbij de belangen niet één op één gelijk lopen. Je hebt dus nood aan een scherp, gedeeld doel. Zo ontstaat er een win-win situatie voor alle deelnemende organisaties. In die zin zijn coalities pragmatisch: je werkt samen omdat je er allemaal iets bij te winnen hebt. Coalities zonder zo’n doel worden vaak vrij snel een goedbedoelde praatbarak die veel tijd kost en weinig macht oplevert. Een vuistregel: wie niets kan winnen bij een coalitie, die vertrekt. Wie niets kan bijdragen, die heeft er niets te zoeken.
Een alternatieve vorm van samenwerken bestaat in de vorm van een alliantie. Allianties brengen organisaties samen voor een meer intense, duurzame samenwerking rond een gedeelde visie en gedeelde waarden. Binnen een alliantie staat geen pragmatische overwinning voorop, maar wel duurzame tegenmacht en een gedeeld verhaal. De samenstelling is meer gericht en minder breed, waarbij een stuk bereik wordt opgeofferd voor diepgang.
Een belangrijk principe bij het kiezen van het juiste samenwerkingsverband is helder hebben waartoe het moet dienen. Anders kom je snel op een doodlopend spoor.
3. Diversifiëring van de middelen met oog op gedeelde macht
Zoals een collega die gespecialiseerd is in fondsenwerving vaak zegt: particuliere fondsenwerving is een vak apart. Hetzelfde geldt voor andere vormen van fondsenwerving buiten subsidies om. Het vergt tijd en zal op korte termijn de verloren subsidies niet vervangen. Toch is het diversifiëren van de inkomstenstromen een primaire verantwoordelijkheid van elke organisatie die haar onafhankelijkheid (en de macht die daaruit voortvloeit) hoog in het vaandel draagt.
Je mag (terecht) geloven in de noodzaak van overheden om op een duurzame manier te investeren in een kritisch, onafhankelijk middenveld. Maar uiteindelijk bots je vroeg of laat, zoals nu het geval is, op actoren die daar anders over denken én de macht hebben om daar naar te handelen. Macht is ook het verschil tussen gelijk hebben en gelijk krijgen.
Uiteindelijk rust machtsopbouw ook op de juiste strategische keuzes die je toelaten om nooit snel, maar wel duurzaam op verschillende fronten vooruitgang te boeken. Zo zal een sterkere, georganiseerde achterban een belangrijk hulpmiddel zijn om bijkomende eigen middelen te verwerven (en vice versa).
De clash tussen twee wereldbeelden winnen, dat begint met een sterk verhaal
De huidige aanval op het middenveld en haar rol in de democratie staat niet alleen. Er waren de aanvallen op organisaties die minderheden vertegenwoordigden en versterken en die segregerend werden genoemd. Ironisch, gezien deze organisaties vaak mensen verbonden in de strijd tegen segregatie. Er was de aanval op sociaal-culturele organisaties die de kritische rol uit het decreet volgens de regering net iets te serieus namen. Ironisch, want twee van de historische vredesbewegingen werden door het beleid aangevallen omdat ze gewelddadige groepen zouden steunen. Datzelfde beleid bespaart ongegeneerd op mensenrechten, maar investeert meer en meer in dodelijk wapentuig dat nutteloos is voor defensieve doeleinden.
Het beeld dat al snel ontstaat is dat van een narratieve stellingenoorlog. N-VA en haar bondgenoten hebben zich al lang ingegraven voor een jarenlange oorlog waarin het terrein waarop het middenveld opereert steeds vijandiger wordt. Dat middenveld probeerde te reageren met de tactieken van een bewegingsoorlog, die volstrekt ineffectief zijn als je tegenstander zich ingegraven heeft. Organisaties hebben die strijd om het verhaal met gelijke middelen aan te gaan.
Wie in voorgaande alinea een subtiele verwijzing ziet naar de Italiaanse denker Gramsci, die heeft het bij het rechte eind. Antonio Gramsci analyseerde hoe rechtse, autoritaire politici macht opbouwden door niet enkel in te zetten op bruut geweld, maar ook door hegemonie te verwerven. Die hegemonische positie is het gevolg van een propaganda- en cultuuroorlog via tal van maatschappelijke instellingen waardoor ideeën van een elite die aan de macht is “common sense” worden en grote groepen hen gaan steunen, zelfs als dat haaks staat op hun eigen belang.
De narratieve oorlog is er eentje die (uiterst) rechts veel slimmer heeft gespeeld dan links in de voorbije jaren. Het succes van die oorlog verklaart mee het defensieve terrein waarop progressieve organisaties zich vandaag vast in rijden. Het antwoord is niet meeschuiven richting een steeds rechtser midden, maar wel een eigen authentiek narratief. Dat narratief bouw je doorheen tal van verhalen, sterke eigen frames en een narratieve infrastructuur die je met andere organisatie gaat uitbouwen. Dit is een werk van jaren. Rechts heeft jarenlang de huidige aanvallen voorbereid en plukt nu de vruchten. Wij kunnen hetzelfde doen, maar het vergt zowel strategische discipline als tijd om het terrein fundamenteel te hertekenen.
Alle wegen (die ertoe doen) leiden naar machtsopbouw
Het enige waar je vandaag als organisatie niet over moet twijfelen, dat is de noodzaak om strategisch veel harder in te zetten op machtsopbouw. Bij sommige organisaties zal de focus liggen op narratieve macht, anderen zullen met de eigen achterban en andere organisaties proberen hun positie versterken. Maar macht opbouwen, daar kan je niet omheen als je niet irrelevant wil worden. Als genoeg organisaties samen durven kiezen voor machtsopbouw, dan hebben ze de beste kans om niet alleen het offensief te heroveren rond hun eigen strijdthema’s, maar ook om bij te dragen aan een volwaardige, evenwichtige “zesde macht”. Die versterkte zesde macht kan de andere machten tot de orde roepen wanneer die sommige stemmen liever niet horen of zelfs bewust het zwijgen opleggen.
De situatie is ernstig genoeg om elkaar eens diep in de ogen te kijken. Organisaties in het middenveld hebben hun bestaande macht gebouwd over vele generaties van hard werk. Wie vandaag mee aan het roer staat, heeft dan ook de verantwoordelijkheid om zorgvuldig met die erfenis om te springen en de belangrijke, maar moeilijke keuzes te maken die nodig zijn om deze organisaties en hun agenda opnieuw duurzaam aan zet te brengen.
Om het met een motto uit de organizing wereld te zeggen: “get in the game or get out of the way”!
Iedereen weet dat het geweer van schouder veranderen tijd vergt. Bouwtijd, leertijd, de tijd om ook eens te falen. Maar we hebben geen jaren meer. Organisaties die nog willen wegen op de wereld van morgen, die moeten vandaag stoppen met heimwee hebben naar de verloren invloed die ze ooit hadden en hard werken aan het creëren van de voorwaarden voor de macht die ze morgen kunnen hebben.
