Artikel 4: Het onzekerste geld

Reeks: subsidies en financiële gezondheid

Als we organisaties helpen om een strategie te bouwen, dagen we ze altijd uit om op heel lange termijn te denken. Wat is de stip aan de horizon waar je heen wil? Wat zijn de langetermijneffecten van wat je doet, die bijdragen aan de impact die je wil hebben? Wanneer is je werk klaar, zodat je de vzw kan ontbinden en een ander maatschappelijk probleem kan aanpakken? Het antwoord op die vragen ligt zelden binnen vijf of tien jaar. Om een stevige steen te verleggen, heb je decennia nodig, waarin je focust op het doel en je aanpast aan een veranderende context. Een maatschappelijk narratief beïnvloeden, buurten samenhang laten vinden, erfgoed bewaren: je meet dat soort werk in generaties, niet in legislaturen.

Toch gebeurt vaak het omgekeerde. Terwijl we organisaties uitdagen om op lange termijn te denken, worden de subsidiekaders waarmee ze werken steeds volatieler. De organisatie belandt in een spreidstand: één voet in een missie van decennia, de andere in een financiering die per legislatuur kan omslaan. Hoe langer je die spreidstand moet volhouden, hoe pijnlijker hij wordt.

Het primaat van de politiek

Waar komt die volatiliteit vandaan? Voor een groot deel uit een verschuiving in hoe de politiek naar het middenveld kijkt. Vanuit de politiek bekeken gaan schaarse publieke middelen vandaag naar een veld dat weerbarstig is, niet altijd meewerkt en soms ronduit tegenwerkt. Tegelijk eigent de uitvoerende macht zich steeds meer ruimte toe. Liever geen decretale voorwaarden die automatisch tot erkenning leiden, liever geen onafhankelijke commissies die het kaf van het koren scheiden, liefst het recht om dossier per dossier te oordelen.

In een gunstige lezing verschuiven daarmee de normen over wie beslist over publiek geld. In een ongunstige lezing wil men stemmen of zelfs een heel veld monddood maken, het hellende vlak uit het stuk over strategische fit.

Welke lezing je ook kiest, het neveneffect raakt elke organisatie. Stabiliteit en voorspelbaarheid verdwijnen. Er wordt sneller aan decreten gesleuteld, en binnen decreten steeds vaker op basis van individuele beoordelingen beslist. Dat ondergraaft de rechtszekerheid, en daarmee elke poging om op lange termijn te denken. Zelfs de structurele subsidie, die het stabielst zou moeten zijn, wordt zo onvoorspelbaar.

De trouwe donateur

Zet daar de individuele donateur naast, en dan vooral de vaste gever die maandelijks of jaarlijks via domiciliëring bijdraagt. Iemand die veertig euro per jaar geeft, heeft daarover nagedacht. Die persoon vindt dat jouw organisatie moet bestaan. Tenzij er in zijn eigen leven iets ingrijpends verandert, blijft die gift komen, jaar na jaar. Een eenmalige gift is wispelturig, maar een overtuigde vaste gever behoort tot de stabielste inkomsten die een organisatie kan hebben.

De bron die als het betrouwbaarst gold, de structurele subsidie, blijkt zo de meest onzekere. De bron die veel organisaties als fragiel en bijkomstig zien, blijkt verrassend stabiel. Subsidie verliest daarmee niets van haar waarde, alleen mag je ze niet verwarren met zekerheid.

Die donateur bewijst ook iets wat ik in het eerste stuk schreef. Waar de ontvanger niet kan of mag betalen, blijft subsidie de juiste vorm. Bij de twee andere kloven zit vaak een betaler verscholen, en de trouwe donateur is zo'n betaler die zichtbaar werd. Diversificatie zoekt dus gericht, in die twee kloven.

Diversificatie is niet gratis

Diversificatie klinkt als een gratis oplossing. Dat is ze niet. Economen spreken van crowding out: overheidsgeld kan private giften verdringen, omdat mensen minder geven aan iets wat de overheid al betaalt. Omgekeerd vinden organisaties die subsidie verliezen niet vanzelf donateurs.

Een eigen inkomstenstroom opbouwen kost tijd, geld en vaardigheden die je vandaag misschien niet in huis hebt. Het is een investering met een onzekere opbrengst en een lange aanloop. Toch blijft de kern overeind: wie volledig op één onzekere bron leunt, is kwetsbaarder dan wie zijn financiering spreidt, ook als dat spreiden moeizaam is.

Weg uit het Romaanse model

Crowding out werkt ook in de andere richting. Als een overheid luid aankondigt dat ze bepaalde dingen niet meer wil financieren, ontstaat er ruimte, en soms bereidheid, bij anderen om het gat te vullen. Dat is ook het argument dat je vandaag in de politiek hoort. Het klopt maar half.

Wat zich dan aandient, is wel een paradigmaverschuiving. Ons middenveld is gegroeid binnen wat we het Romaanse model noemen: een sterke overheid die het maatschappelijke veld draagt en financiert. Laat die overheid los, dan schuiven we naar een model waarin stichtingen, mecenassen, bedrijven en individuele gevers een veel grotere rol spelen. Het zinnetje “dan zoeken ze maar private financiering” onderschat wat die omslag vraagt: een cultuur van geven die van onderop moet groeien, een nieuw narratief, en veel sensibilisering bij mensen die je werk genegen zijn maar dat nog niet vertalen in steun. Dat is werk van jaren.

Onze boodschap is daarom dubbel. Naar de overheid: een model zo bruusk loslaten, laat een veld achter zonder ontvangende cultuur. Naar organisaties: juist omdat die omslag traag gaat, begin je er best vandaag aan. Positioneer je, en bouw een brede basis van sympathisanten uit. Wie wacht tot de overheid verder loslaat, komt te laat.

Duurzaamheid

Zo komen we bij de derde dimensie van financiële gezondheid, duurzaamheid. Wij zien die als het vermogen om je missie over de lange baan te blijven financieren, ook wanneer een bron wegvalt. Strategische fit bepaalt welk geld je wil, operationele sterkte of je het kan dragen, duurzaamheid of het blijft komen.

Dat vraagt een financieringsmix die je minder afhankelijk maakt van het ritme dat je het minst beheerst, het politieke. Subsidie afzweren hoort daar niet bij. Het vraagt ook reserves die een klap kunnen opvangen, of het nu een geschrapte subsidielijn is of de laattijdige betaling uit het vorige stuk. En het vraagt een helder beeld van welke bron welke activiteit draagt. Welke waarde creëer je, en voor wie? Wie zou daar, naast de overheid, nog voor kunnen of willen betalen? Welke inkomstenbronnen passen bij je missie, en welke duwen je terug richting wafelenbak? Een gezonde financieringsmix bouw je bewust op, met subsidie als stevige pijler naast andere.

Wie in deze reeks een pleidooi leest om subsidies af te bouwen, leest verkeerd. De meeste problemen die we beschreven, zitten in hoe subsidie georganiseerd wordt, niet in het principe. Een doordacht subsidiebeleid blijft een voorwaarde voor een sterk middenveld. Wie subsidie zo bekijkt, kan ze ook beter verdedigen.

Daarmee sluit de reeks. Subsidie is een fantastisch instrument, daar begonnen we mee en daar blijven we bij. Maar het is niet het best passende, niet het goedkoopste, en niet het veiligste geld dat er bestaat. Wie dat onder ogen ziet, kiest bewuster, en bouwt een organisatie die haar missie decennia kan volhouden.