Woensdag legde minister-president Diependaele zijn Septemberverklaring af. De Vlaamse regering bespaart volgend jaar bijna 2 miljard euro, tegen 2029 wordt dat 3 miljard. De begroting is in evenwicht, en daar hoort 500 miljoen minder subsidies bij. Een dag later werd duidelijk wat dat betekent voor cultuur: 47 miljoen minder. Bovenlokale musea leveren 30 procent in, archieven de helft.
Die donderdagochtend was ik aan de slag bij één van de getroffen archieven. Ik zat er met een groep heel gedreven medewerkers rond de tafel om vooruit te kijken. Hoe evolueert onze opdracht als archief? Hoe kunnen we het collectief geheugen blijven capteren, onderzoeken en ontsluiten naar het grote publiek? Welke opportuniteiten biedt AI ons als archieforganisatie? We hadden de beleidsnota van de minister ook grondig gelezen. Veel ambitie, veel uitdagingen. We waren aan het bedenken hoe we die ambities vorm konden geven in functie van het volgende beleidsplan.
Tegen elf uur sijpelde de boodschap binnen. De helft van de middelen valt weg.
Tot zover de oefening. Tot zover de motivatie ook. Hoe moeten die medewerkers nog vertrouwen dat een beleid gelooft in hun werking? Hoe kan een minister vorig jaar een ambitieuze visie naar voren schuiven om vandaag deze beslissing te nemen?
Geen vet, wel een sector
Dat er bespaard moet worden, is een feit. Een begroting op orde, dat is een kader dat ik begrijp. Maar het frame van goed bestuur mag geen afleiding zijn van de keuzes die eronder zitten. Het gaat om keuzes. En daar moeten we kritisch naar blijven kijken.
Neem die 500 miljoen aan subsidies. Dat wordt verteld als: kijk, ook de overheid doet haar duit in het zakje. Het is bon ton om dan te spreken over een vette overheid die in het eigen vlees snijdt. Maar met die 47 miljoen op cultuur snijdt de overheid niet in haar eigen vet. Ze snijdt in een sector. Een sector die al te lang bekeken wordt als de saus over het gerecht. Een sector die grotendeels met publieke middelen werkt, omdat we als samenleving zeggen: dit is waardevol, dit onderwerpen we niet aan een financiële marktlogica. En het is geen vette sector. Laat ons daar klaar en duidelijk over zijn. Het is een sector die het al lang met minder moet doen en steeds meer opdrachten toegeschoven krijgt.
En het is een sector waar veel mensen werken. Wie hier zo drastisch schrapt, schrapt banen. Alleen zitten die banen verspreid over heel veel kleinere organisaties. Was de sector één groot maakbedrijf, dan spraken we over een collectief ontslag en was het protest niet te overzien. We moeten begrijpen dat dit het ook is.
Vet en saus, het zijn frames. En er is er nog een derde.
Wat zit er in de kern?
Minister Gennez heeft duidelijke keuzes gemaakt, en daar moeten we eerlijk in zijn. Tegenover de eeuwige kaasschaaf zijn we voorstander van duidelijke keuzes. Ze beschermt kunstenaars en makers, de kern. Daar kunnen we niet tegen zijn.
Maar wat dan niet in de kern zit, zijn het erfgoed en de zogenaamde tussenstructuren. Is dat zo?
Musea en archieven, dat is ons collectief geheugen. Bewaren, onderzoeken, toegankelijk maken voor iedereen. In een tijd van grote geopolitieke verschuivingen en een democratie die onder druk staat, ben ik ervan overtuigd dat dat meer dan ooit in de kern zit van wat we te doen hebben. Welke fouten willen we niet opnieuw maken? Waarom hebben we gekozen voor de wereld die vandaag onder druk staat? Om de wereld van vandaag te begrijpen, moet je die van gisteren doorgronden.
En tussenstructuren is geen onschuldig woord. Wie het uitspreekt, zegt in één adem: niet belangrijk. Maar koepels, federaties en steunpunten zijn de buffer die makers ontlast, zodat ze kunnen bezig zijn met waar ze mee bezig moeten zijn. Die structuren zijn er net omdat ze efficiëntie bevorderen. Ze halen werk weg bij de organisaties die ze ondersteunen, adviseren en bijstaan. Zo moeten er minder middelen gaan naar al die organisaties apart. Wie die op droog zaad zet, verzwakt de kern in de kern.
Iedereen zijn duit in het zakje
Pleit ik dan voor besparen op de makers? Nee. Voor de kaasschaaf? Nee. We moeten het durven zeggen zoals we het bedoelen: op deze sector zou je niet mogen besparen. Ja, dat zegt elke sector. Maar kijk naar de verhouding. Hij is klein en bokst ongelooflijk boven zijn gewicht. Die 47 miljoen is maar een heel klein stukje van de hele oefening. Ik heb als kabinetschef zelf aan zulke tafels gezeten. Ik weet hoe het gaat. Politiek is evenwicht, en onder elke besparingsoefening wordt een methodiek geschoven. En wanneer de globale visie ontbreekt, dan is de simpelste oplossing dat iedere minister haar duit in het zakje doet. Ook als het weinig opbrengt en veel kapotmaakt.
Dat is pijnlijk. Zeker als het daarna verkocht wordt als snijden in eigen vet.
Niet verlammen, wel samen spreken
En dan de sector zelf. Het is verleidelijk om mee te leven met de slachtoffers en onuitgesproken ook ergens blij te zijn dat de keuzes niet bij jou zijn gelegd. De een zijn dood is de ander zijn brood. Daar mogen we niet in vervallen, ook al is het een verleidelijke gedachte.
Het ergste dat ons nu kan overkomen, is verlamming. Hoe moeilijk dat ook is, we moeten strijdvaardig zijn en blijven. Als kritisch collectief durven spreken. De coalities die er vandaag zijn versterken, en sterker dan ooit naar buiten komen. En dat mogen we niet op een eiland doen. Ook partijen buiten de sector moeten mee aan de denktafel, ook mogelijke alternatieve financiers. Het heeft geen zin dat pakweg een private stichting volgend jaar vijftien extra aanvragen krijgt, ongecoördineerd. We moeten samen praten, samen zoeken. Ook met de politiek, van alle kleuren.
En we moeten op een slimme manier de frames onder deze keuzes tegenspreken en kantelen. Het is geen vet. Het is geen saus. En tussenstructuur is geen scheldwoord.
