Artikel 2: Het minst vrije geld

Reeks: subsidies en financiële gezondheid

Ons gezin consumeert jaarlijks een vijftal dozen fabriekswafels, gekocht voor het goede doel. Met wat geluk vullen we die aan met veel lekkerder spul: de vruchten van een echte wafelenbak, waarvoor een leger vrijwilligers of jongeren zich een weekend te pletter zwoegde om centen op te halen voor hun werking. Zo'n wafelenbak is wellicht voor iedereen een herkenbaar financieringsinstrument.

Soms hoor je ook verhalen van wafelenbakken die uit de hand lopen. Na de wafels komen de mossels, de spaghettislag en de zaalquiz, tot de activiteit zelf de agenda bepaalt en het middel een doel wordt. Er kruipt dan zoveel tijd en energie in het binnenhalen van geld, dat er weinig overblijft voor waarvoor de organisatie ooit is opgericht. De jeugdbeweging die kinderen wilde laten spelen, wordt een evenementenbureau dat tussendoor nog wat speelt.

Dat een wafelenbak je missie kan overwoekeren, snapt iedereen snel. Dat een subsidie hetzelfde kan doen, is veel minder evident. Misschien is dat zelfs de meest sluipende vorm van wafelenbakken: je laat je wegtrekken van je missie door het geld dat bedoeld is om die missie te dienen. Een zaalquiz die uit de hand loopt, merk je op tijd. Een subsidiekader dat je werking langzaam ombuigt, zie je veel moeilijker aankomen.

Een beperkt aantal hokjes

Subsidie voelt als het geld dat het best bij je past. De overheid wil maatschappelijke vooruitgang, net als jij. Toch zit er een structurele flessenhals in. Een overheid kan maar een handvol subsidie-instrumenten optuigen, decreten met telkens eigen voorwaarden, doelgroepen en verwachtingen. Het middenveld is veel diverser dan dat. Het decreet sociaal-cultureel volwassenenwerk is bewust breed opgezet, en dus belanden zeer uiteenlopende organisaties in hetzelfde kader. Sommigen moeten zich wringen om erin te passen.

Ik zie dat bijvoorbeeld scherp bij organisaties die veel moeite moeten doen om hun landelijke relevantie aan te tonen, terwijl hun missie hen vooral lokaal laat werken. In het jeugdwerk speelt hetzelfde. Het kader duwt hen naar een schaal die niet de hunne is. Ook de overheid betaalt daarvoor een prijs, al ziet ze die zelden: met een beperkt aantal hokjes vlakt ze de veelzijdigheid van haar eigen veld af.

Geen geld past perfect

Moet je dan alleen subsidie aanvaarden die perfect op je missie ligt? Dat zou naïef zijn. Geen enkele geldbron valt volledig samen met wat jij wil doen. Een organisatie ontstaat uit een burgerinitiatief en zoekt zelf naar manieren om haar werk te versterken. Wie wacht op een subsidie die op maat binnenwaait, zal voor altijd blijven wachten.

Een zekere mission drift is dus onvermijdelijk. Je programma schuift op naar wat gefinancierd wordt, je organisatie neemt de taal en de regels van de financier over. De vraag is niet óf je drift, maar hoe ver je kan driften en toch jezelf blijven.

Dat betekent dat je voortdurend moet blijven toetsen of het kader waarin je subsidie krijgt nog voldoende overlapt met je missie. Die oefening dringt zich zeker op wanneer het kader verschuift: een nieuw decreet, nieuwe voorwaarden, een andere lezing door beoordelaars of door de uitvoerende macht. Wat bij de start goed paste, kan vijf jaar later knellen zonder dat je zelf iets veranderde.

Drift is ook niet altijd verdacht. Sturing is tweerichtingsverkeer. Een overheid mag het veld in de richting van een maatschappelijke nood duwen, en als die nood ook de jouwe is, kan je gerust een stuk mee opschuiven. Soms brengt zo'n kader je zelfs bij een doelgroep of een thema dat je zelf over het hoofd zag. Anders wordt het wanneer je vooral beleid gaat uitvoeren dat niet het jouwe is, of wanneer je voelt dat het begint te knellen. Dan ben je wellicht al te ver gedrift.

Nooit subsidie

Onder die pragmatische afweging ligt een principiëlere vraag: mogen wij vanuit onze missie eigenlijk overheidsgeld aannemen?

Voor sommige organisaties is het antwoord op voorhand nee. Niet-gouvernementeel betekent letterlijk los van de overheid. Greenpeace aanvaardt uit principe nergens ter wereld geld van overheden, bedrijven of politieke partijen. Artsen zonder Grenzen haalt het overgrote deel van zijn middelen bij privédonateurs, en weigerde in 2016 alle geld van de Europese Unie en haar lidstaten: je kan geen geld aannemen van overheden terwijl je de slachtoffers van hun beleid verzorgt. Hun onafhankelijkheid is hun bestaansreden: ze willen onverdacht zijn, boven de partijpolitiek staan en hun stem altijd vrij laten klinken, ook tegen de overheid in. Het middenveld is ook een tegenmacht, en die rol vraagt afstand.

Dat radicale nee heeft een stevige prijs, en de meeste organisaties kunnen die niet betalen. Juist daarom moeten zij de principiële vraag telkens opnieuw stellen. Maakt deze subsidie ons monddood? Slikken we in wat we eigenlijk willen zeggen? Worden we guilty by association met een overheid wiens beleid we willen bekritiseren? Zelfs wie in de feiten onafhankelijk blijft, kan de schijn van onafhankelijkheid en daarmee zijn geloofwaardigheid verliezen.

Strategische fit

Hier komt de eerste dimensie van financiële gezondheid in beeld: strategische fit. Wij zien die als de eerste sluitsteen van een financieel gezonde non-profit. Het is de opdracht om al je geldstromen altijd in relatie tot je missie te bekijken: subsidie, maar evengoed giften, eigen inkomsten en die ene wafelenbak.

De meest cynische private-equityanalist licht een bedrijf door tot op de laatste eurocent. Elke kostenpost, elke inkomstenstroom en elk contract weegt hij af tegen één vraag: draagt dit bij aan de winst? Een non-profit mag daar gerust iets van leren, alleen met een andere maatstaf. Elke financiële beweging moet je even rigoureus kunnen linken aan je impactstreven. Wat levert deze geldstroom op voor je missie? Wat kost hij je aan tijd, aandacht en vrijheid? Concreet weet je per activiteit welke middelen haar dragen, en per geldstroom welke activiteiten hij mogelijk maakt en welke hij verdringt.

Voor subsidie spitst die oefening zich toe op de twee vragen uit dit stuk. Hoe ver laten we ons door dit kader wegtrekken van wat we willen doen? En wat kost dit geld ons aan onafhankelijkheid? Om die vragen te kunnen beantwoorden, moet je je eigen missie scherper kennen dan het subsidiekader. Waar beide samenvallen, is subsidie ideaal. Dan word je betaald om te doen wat je toch al wilde doen.

In het volgende stuk kijk ik naar de tweede aanname: subsidie lijkt gratis geld, maar is misschien je duurste inkomstenbron per euro.